Informatie
 |
De ovens in Harlingen werken zeven dagen per week |
|---|
| Jan Houter in "Vlieland Magazine" |
| In diverse panden aan de Kleine Voorstraat en de Heiligeweg in Harlingen worden met grote liefde en vakmanschap de produkten van de Harlinger Aardewerk- en Tegelfabriek gefabriceerd. Een twintigtal medewerkers, onder leiding van Henk en Maaike Oswald, houden zich daar intensief mee bezig. [ ..... ] Wij nemen u graag mee tijdens een rondleiding en vertellen over dit specifieke ambachtelijke werk; en beëindigen daarmee de serie over dit hartveroverend bedrijf. |
 De kleiDe klei, de grondstof waaruit alle produkten worden gemaakt, komt in poedervorm binnen. Gedeeltelijk is deze poeder afkomstig uit de mergelgroeven bij Winterswijk. Diezelfde rijk kalkhoudende klei is ook in de omgeving van Harlingen te vinden. Vroeger haalden de fabriekjes uit Harlingen hun klei zelf uit de omgeving, wasten en zeefden het. Dat is nu echter een geheel onrendabele zaak. Op de fabriek in Harlingen wordt de kleipoeder uit Winterswijk vermengd met andere kleisoorten. Dan gaat de klei in een vacuumpers. Onder hoge druk wordt de klei er uitgeperst terwijl het vocht dan zoveel mogelijk uit de substantie wordt gezogen. Uiteindelijk mogen er in het eindprodukt beslist geen luchtbelletjes voorkomen. Als het om de tegelproduktie gaat zorgt men er voor dat er een vierkante 'balk' aan klei uit de persen komt. Met een soort eiersnijder worden er uit een stuk klei steeds 24 tegels gesneden. Deze worden op juiste dikte gerold, waarna de plakken op planken een nacht moeten besterven. Een dag later worden de tegels op maat gesneden. |
|
Nooit geweten
In iedere tegel ziet men in de hoeken altijd gaatjes zitten. Ik had daar verschillende theorieën over gehoord, maar van Henk Oswald krijg je eindelijk de enige echte uitleg, waarom die gaatjes er in zitten.  Heel eenvoudig eigenlijk. Men neemt een kleitablet en legt daar boven op een plankje met spijkers. Met een mes snijdt men dan om het plankje heen, de tegel op juiste grootte uit. Door de spijkertjes in het plankje wordt het tablet op zijn plaats gehouden en kan men het ook voorzichtig draaien. Die gaatjes zijn dus al eeuwenlang ontstaan door het plankje waarmee de juiste vorm van de tegel wordt uitgesneden. Een handgemaakte tegel is aan de bovenkant iets breder dan aan de onderkant. Er wordt bij het uitsnijden op maat schuin naar binnengesneden. Dat doet men omdat er bij het aanbrengen van de tegels dan minder voeg behoeft te worden gebruikt.Als de tegels gesneden zijn, worden ze keurig opgestapeld en onder druk gedroogd. De tegel krimpt tijdens dat proces nog 3 à 4 procent door vochtverlies. Na twee à drie weken is de tegel kurkdroog. |
|
Lang in de oven
Als de kleitabletten, zoals de latere tegels in die hoedanigheid nog worden genoemd, gedroogd zijn, gaan ze de oven in. Deze wordt langzaam opgevoerd tot 1000 graden. Het opwarmen en afkoelen van de oven is een proces van drie dagen. men mag de temperatuur slechts langzaam laten opvoeren en laten zakken omdat het te snel gaat de produkten zullen knappen, omdat er nog altijd vocht in zit. men kan de oven dan ook hooguit 2 of 3 keer per week gebruiken. Eenmaal gebakken wordt iedere tegel met de hand op gaafheid gecontroleerd. Pure handvaardigheid vindt ook plaats tijdens het glazuren. In één handbeweging is een tegel van glazuur voorzien, maar het gebeurt nog altijd door pure handenarbeid. De glazuur is binnen enkele seconden droog. |
|
SchilderDan gaan de tegels naar de schilders. Met sponsen worden de decors in stippellijn op de tegel aangebracht. De spons wordt op de tegel gelegd, waarna de schilder met een zakje houtskoolstof op het papier slaat. Zo komen de grijze stippels via de gaatjes op de tegels. Van ieder voorbeeld zijn eigen sponsen gemaakt. De Harlinger Aardewerk- en Tegelfabriek staat er bekend om, dat zij veel historische, eeuwenoude sponsvoorbeelden kan en mag gebruiken, omdat het bedrijf over een schitterend archief beschikt dankzij het vele speurwerk door Henk Oswald. Maar ook van alle oieuwe beeltenissen zijn sponsen gemaakt, zoals de tegels met Vlieland afbeeldingen die op het eiland worden verkocht. De schilder leeft zich daarna in eigen stijl uit, met als enige hulp de stippellijnen. Als de tegel beschilderd is, dan gaat deze weer in de oven voor twee à drie dagen en wordt weer tot duizend graden verhit. Dit proces allemaal volgend komt men er pas goed achter wat voor een werk er allemaal moet worden verricht, alvorens een produkt als een tegel, gereed is voor verkoop. |
|
Vakwerk
De baan van ovenist was vroeger de best betaalde baan in een fabriek. Het begint al met het goed opbouwen van de spullen in de oven. Iedere hoek van de oven vult zich op een verschillende manier met warmte, men heeft te maken met meer of minder massa in de oven. Het is echt gevoelswerk. Henk Oswald is zelf de eerste ovenist in zijn bedrijf. Hij kent alle negen ovens als zijn broekzak. Iedere oven is weer anders. Als hij de produkten in de oven zet, wil hij eigenlijk niet gestoord worden. Hij gaat uiteindelijk met zeer gevoelig, kwetsbaar materiaal om. Niet alleen tegels, maar ook potten, schalen, kopjes etc. Je mag de produkten eigenlijk amper aanraken. Er mogen geen vlekken ontstaan. Iedere avond loopt Henk Oswald ook nog even langs de ovens. "Dan stop ik even mien kinders toe", zegt hij lachend, maar terwijl hij over het werk van de ovens vertelt zie je op zijn gezicht de spanning zelfs toenemen. Een echt vakman, die het eeuwenoude ambacht met veel liefde uitoefent. |
|
Aardewerk
Het aardewerk is nog veel kwetsbaarder dan het maken van tegels. Alle voorwerpen worden geglazuurd met een tang. Dit betekent dat er door de tang kleine ongeglazuurde plekjes ontstaan. Die worden heel voorzichtig met een penseeltje bijgewerkt.  Het glazuren van een tegel is natuurlijk iets geheel anders dan een theepot of iets dergelijks. Dit laatste kost ook veel meer tijd. Een theepot wordt gegoten in een mal die uit gips bestaat. Gips heeft de eigenschap dat het vocht opneemt. De vloeibare klei wordt op die manier van vocht ontdaan. De klei gaat dan krimpen en maakt zichzelf los van de mal. Het oor van de theepot wordt direkt meegegoten. Bij een kopje wordt het oor apart gegoten en later aangezet. Borden worden op een mal gedraaid. Men legt de klei over de mal heen en dan wordt de vorm gemaakt.Tegels worden op elkaar gelegd om te drogen, bij borden etc. is dat niet mogelijk, die worden allemaal stuk voor stuk gedroogd. Zowel tegels, potten, schalenenz. ondergaan in de oven dezelfde temperatuur. Er gaan dan ook regelmatig geheel verschillende voorwerpen tegelijk de oven in. En dan komen we direkt weer terug op de juiste manier van inzetten en de kennis van de oven door de ovenist. Steeds als de oven na enige dagen geopend wordt is er die spanning om te zien of alles goed gegaan is, iedere keer weer is er de vreugde en de zucgt van verlichting als alles goed gegaan is, want als er iets is omgevallen, als een stukje glazuur is beschadigd, betekent dat weer enige dagen werk. En ook hier geldt natuurlijk: tijd is geld. |
